Premotaj: Žene u BiH – od Kraljevine Bosne do aneksije

“Rubrika “Premotaj” donosi nam nekadašnje tekstove s portala i magazina Karike i dalje vrijedne pozornosti. Ovog puta prenosimo prvi dio teksta ”Žene u BiH ” objavljen 6.5.2016. godine.

Za zlatno doba razvoja i pravog začetka feminističkog aktivizma na područjima bivše Jugoslavije smatra se period prve četiri decenije 20. vijeka. Prema mišljenju domaće i svjetske javnosti, ključni moment borbe dolazi sa drugim valom feminizma u sedamdesetim godinama 20. vijeka. Ovaj tekst je, u najkraćem, detaljni pregled istorijskog razvoja i konteksta ravnopravnosti polova u BiH.

O položaju žena u Bosni i Hercegovini od vremena Osmanskog carstva do danas, u proteklih 15 godina napisale su se mnoge knjige, zbornici, magistarske teze, doktorske disertacije i drugi naučni radovi. Razmatranja autora su raznovrsna, ali  najviše njih se fokusira na položaj i ulogu žene tokom ratnih godina, revolucionarno djelovanje, političku zastupljenost i ženska prava i slobode. Posmatra se i položaj žene u BiH kroz istorijske periode, od Osmanskog carstva, Austro-ugarske i Kraljevine Jugoslavije, do Antifašističkog fronta žena (AFŽ-a) i postdejtonske BiH. Većina autora/ica problematizuje i pogrešnu percepciju pola i roda, politički nekorektan govor u javnom i masovnom komuniciranju, nedovoljnu angažovanost građana, neravnopravanost polova, te učešće žena u zakonodavnoj, izvršnoj i sudskoj vlasti u BiH.

U vrijeme kada je na današnjem bosanskohercegovačkom tlu postojala Kraljevina Bosna, živjele su i vladale dvije žene. Prva je kraljica Mara Jelena (1447–1500), a druga Esma sultanija (1726–1788). Sudbine ove dvije žene sadrže elemente od kojih neki i danas bitno određuju žensku priču u BiH.

“U periodu Osmanske imperije, žene su bile vezane za kuću, njihovo kretanje je bilo ograničeno i praćeno sistemom couverture (pokrivanja) i u oblačenju i u ponašanju, bez obzira na etno-konfesionalnu pripadnost. No, seoske žene su se slobodnije kretale zbog svog učešća u poljoprivrednoj proizvodnji, , piše Beljkašić-Hadžidedić, Lj. (1997), u radu “Učešće muslimanskih žena u tradicionalnim privrednim djelatnostima u Sarajevu krajem XIX i početkom XX vijeka”.

Uprkos apsolutizmu održavanom kroz zastarjeli upravni aparat, i ovaj sistem je zahvatila modernizacija u 19.  vijeku. U 1839. godini ukinut je timarsko-spahijski sistem vojno-feudalnog tima, a 1856. godine izjednačeni su svi građani.

U tom periodu u Bosni i Hercegovini bilo je svega 3% pismenih, a 1858. godine osnovana je i prva djevojačka škola u Sarajevu, gdje se učila matematika, crtanje, čitanje i staroslavenski jezik. Školu je utemeljila Staka SkenderovaPo dolasku u Sarajevo, 1866. godine, Skenderovoj se pridružuje i Adeline Pauline Irby (Miss Irby), te osniva zavod za opismenjavanje i sveukupno obrazovanje domaćih djevojaka. Škola je vremenom prerasla u Srednju učiteljsku školu, ali se iz ekonomskih razloga zatvara 1875. godine.

Dolaskom Austro-Ugarske u BiH, krajem 19. vijeka, iz mode izlazi feredža i zar, ali i dalje važe nepisana pravila da se žena sama ne smije duže zadržavati u čaršiji, bila pokrivena ili ne

U tom periodu su žene iz imućnijih porodica radile oko domaćinstva i bile vezane za kuću, žene iz drugih slojeva su radile u domaćoj radinosti i uslužnim djelatnostima, pa i doradi zanatskih proizvoda. Još uvijek se ne može ni pomišljati na akademsku izobrazbu i žene u akademskoj zajednici, ali se u Bosni pojavljuju prve žene liječnice, koje su bile strankinje. O njihovom mukotrpnom radu i putovanju u nepristupačne predjele govore i pisanja dr. Theodore Krajewske iz Krakowa, i o njoj samoj. Prema njenim navodima iz 1901. u Bosni su bile samo četiri doktorice, dok su muslimanske žene i njihovi muževi preferirali da ih pregledaju doktorice.

Piše: Ljupko Mišeljić

Spread the love
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Comments are closed here.