Piše: Amir Gazić
Pitanje čitalačkih navika mladih u digitalnom dobu prestalo je biti stvar samo lokalnog dojma ili anegdotalnih priča starijih generacija. To je danas globalni izazov koji direktno utiče na opstanak kulturnih institucija. Prema sveobuhvatnim istraživanjima Eurostata o kulturnoj participaciji, u posljednjoj deceniji zabilježen je oštar trend opadanja učestalosti čitanja knjiga među populacijom mlađom od 30 godina.
Dok se slobodno vrijeme mladih u Evropi sve više usmjerava ka konzumaciji brzih digitalnih sadržaja i društvenih mreža, tradicionalne institucije poput biblioteka suočavaju se sa krizom identiteta i posjećenosti. Ovaj evropski trend, nažalost, ne zaobilazi ni Bosnu i Hercegovinu, a lokalna situacija u Žepču služi kao precizan mikrokosmos širih društvenih promjena.
Pregled podataka o učlanjenim
Konkretni podaci pružaju jasnu, ali i pomalo zabrinjavajuću sliku stanja na terenu. Prema podacima koje su magazinu ustupile uposlenice Gradske biblioteke Žepče, u toku 2025. godine ukupan broj učlanjenih iznosio je svega 275 članova. Kada se taj broj raščlani na starosne grupe, vidimo da udio srednjoškolaca iznosi tek 98 članova.
Ono što dodatno intrigira jeste finansijski aspekt pristupačnosti kulturnim sadržajima. Iako je cijena godišnje članarine u Gradskoj biblioteci Žepče za 2026. godinu postavljena na 15 KM, masovniji odziv mladih i dalje izostaje. Ovo sugeriše da prepreka nije ekonomske prirode, već da se uzroci slabog interesa nalaze dublje u motivaciji i navikama savremenih učenika.
Direktorica biblioteke nije odgovorila na naš upit do objave ovog teksta.
Nastavni plan i program kao motivacija čitanja
Rezultati ankete koju sam sproveo među 57 učenika Srednje mješovite škole“ Žepče“ odkrivaju novo svjetlo na motivaciju onih koji ipak odluče preći prag biblioteke. Od ukupnog broja ispitanih, njih 23 su aktivno učlanjeni u Gradsku biblioteku u Žepču (prema podacima sa sprovedene ankete u Srednjoj mješovitoj školi „Žepče“, Mart, 2026. g.). Međutim, njihovi odgovori otkrivaju da biblioteku ne doživljavaju kao mjesto za vannastavno istraživanje ili lični razvoj, već isključivo kao nužni servis za ispunjavanje akademskih obaveza. Većina njih navodi lektire kao primarni, a često i jedini razlog svog učlanjenja.
Analiza rezultata ankete pokazuje drastičnu korelaciju između izabranog smjera obrazovanja i učestalosti korištenja bibliotečkih usluga:
– Gimnazijski smjer: Od 28 ispitanih učenika gimnazije, njih čak 20 su redovni članovi biblioteke. Razlog je jasan — nastavni plan i program gimnazije stavlja veliki naglasak na književnost i analizu djela, što učenike direktno usmjerava ka policama biblioteke.
-Medicinski stručni smjer: Situacija je ovdje dijametralno suprotna. Od 29 ispitanih učenika medicinske škole, samo 3 učenika posjeduju člansku kartu. Razlog za ovakav disparitet leži u činjenici da se u stručnim i tehničkim školama čitanje lektira često ne forsira u istom intenzitetu ili su one svedene na minimum.
Jedan od učenika medicinske škole, koji nije učlanjen u biblioteku, otvoreno je priznao: „Nisam učlanjen u biblioteku jer skoro nikako ne radimo lektire“. Ovakva izjava potvrđuje da čim nestane direktni pritisak školskog sistema, nestaje i potreba za uslugama biblioteke.
Anketa je sprovedena u školi privatno, podaci o broju učlanjenih su prikupljeni od strane autora teksta.
Uticaj vještačke inteligencije i digitalnih resursa
Osim institucionalnih faktora, na rad biblioteke danas snažno utiče i tehnološka revolucija. Učenici više nisu primorani na sate čitanja obimnih romana kako bi izvršili analizu djela. Danas imaju mogućnost da lektire obrađuju pomoću alata vještačke inteligencije (AI) koji u nekoliko sekundi generišu sažetke, analize likova i tematske kritike. Pored AI alata, velika pristupačnost sekundarnih izvora i već obrađenih lektira na internetu omogućava učenicima da u potpunosti zaobiđu fizički kontakt sa knjigom. To stvara generaciju koja posjeduje informaciju o djelu, ali ne i neposredno iskustvo čitanja. Biblioteka tako gubi primat u borbi protiv brzine i praktičnosti koju nudi digitalni prostor.
Izuzeci, čitanje kao hobi
Ipak, u okviru statistike o padu interesa, identifikovan je i manji segment populacije koji biblioteku i dalje doživljava kao izvor razonode. Iako su u manjini, ovi učenici dokazuju da kultura čitanja nije potpuno iščezla pred digitalnim pritiskom. Jedan od anketiranih učenika, koji redovno posjećuje biblioteku, ističe:
„Učlanjen sam u biblioteku uglavnom zbog lektira, ali nekada znam otići da posudim neku knjigu koja mi je zanimljiva. Zadnju knjigu koju sam posudio iz biblioteke, a da nije lektira, bila je ‘Ljubav u doba kokaina’ jer mi je preporučena od strane drugarice.“
Ovaj primjer ilustruje da preporuka vršnjaka često ima veću težinu od školske obaveze ili institucionalnih poziva na čitanje.
Zaključak istraživanja
Zaključno, mladi u Žepču koriste gradske biblioteke prvenstveno kao reaktivni odgovor na zahtjeve obrazovnog sistema. Broj onih koji instituciju koriste proaktivno, radi ličnog usavršavanja ili zabave, ostaje na marginama. Glavni uzročnici ovakvog stanja su višeslojni: od specifičnosti nastavnih planova u stručnim školama, preko dominacije vještačke inteligencije koja nudi prečice do informacija, pa sve do opšte promjene u načinu na koji mlađe generacije konzumiraju kulturne sadržaje.
Da bi biblioteka u budućnosti uspjela privući širi krug od trenutnih 98 srednjoškolaca, neophodno je redefinisati njenu ulogu — iz pukog repozitorijuma lektira u dinamičan prostor koji nudi sadržaje i formate relevantne za interese savremenog mladog čovjeka.
Izvori:
- Eurostat – Culture statistics: Cultural participation and activities (Izvještaj o čitalačkim navikama u EU).
- Gradska biblioteka Žepče – Statistički podaci o broju članova za 2025. godinu (prema podacima koje su ustupile uposlenice biblioteke).
- Gradska biblioteka Žepče – Odluka o visini članarine za 2026. godinu (prema podacima koje su ustupile uposlenice biblioteke).
- Anketa autora – Terensko istraživanje sprovedeno među 57 učenika Srednje mješovite srednje škole Žepče (Gazic Amir, Mart 2026)
Ovaj članak je izrađen u sklopu projekta “Akademija omladinskog novinarstva” koji finansira Evropska unija kroz projekat “SEECheck network Fighting disinformation and misinformation through a network of fact-checkers” , a koji u Bosni i Hercegovini implementira Udruženje građana i građanki Zašto ne. Sadržaj je isključiva odgovornost autora i izdavača, te izneseni stavovi u ovom članku nisu i ne mogu biti smatrani stavovima Udruženja građana i građanki Zašto ne i Europske unije.
