Premotaj: Položaj žena u BiH 1990- danas

“Rubrika “Premotaj” donosi nam nekadašnje tekstove s portala i magazina Karike i dalje vrijedne pozornosti. Ovog puta prenosimo šesti, ujedno i finalni dio teksta ”Žene u BiH ” objavljen 6.5.2016. godine.

 

Žene i rat u Bosni i Hercegovini

 

Padom socijalizma, raspadom Jugoslavije i ratovima u devedesetim godinama, povratkom patrijarhalizacije i nacionalizma, položaj žena znatno je pogoršan. Autorica Žarana Papić, jedna od organizatora pomenute konferencija, smatra da su prava za koja su se žene u socijalizmu izborile zanemarena, a žene su vraćene u privatni prostor. Muškarci su, prema Papić, postali aktivni subjekti, radnici, a žene aktivni objekti i žrtve.

 

Prema posljednjim objavljenim rezultatima popisa u BiH iz 1991. godine, od ukupno 4.377.033 stanovnika/ca, bilo je 2.193.238 žena. U “Bosanskoj knjizi mrtvih” koju je 2013. godine objavio Istraživačko-dokumentacioni centar Sarajevo, koja daje podatke o broju ubijenih i nestalih u svim opštinama BiH, zabilježen je smrt ili nestanak 95.940 građana i građanki stradalih u periodu 1991-1996. Na osnovu polne strukture, ubijeno je ili nestalo 86.039 muškaraca i 9.901 žena. Prema istom izvoru, 5.873. žena, odnosno njih 2/3, stradalo je 1992. a 4.848 u periodu april-septembar 1992. U četiri mjeseca 1992. godine, prema tome, ubijeno je i nestalo više žena nego tokom preostalog perioda oružanih sukoba u BiH.

 

U radu “Devedesete – rat i nakon rata u BiH” autorica Arijana Aganović i autor Zlatan Delić zaključuju da u periodu rata pitanja žena više nisu samo ono što su do tada bila, nego i pitanja Bošnjakinja/muslimanki, Hrvatica i Srpkinja.

Ratom su žene dobile specifičan položaj jer su počele gubiti ljudska prava koja su stekle u periodu socijalizma. U prethodnom režimu status žene je bio formalno regulisan u mnogim segmentima, naročito kada su u pitanju reproduktivna prava žene, koletivna prava i ustanove socijalne zaštite u smislu da su se uspjele izboriti za vidljivost u društvu.

 

“Ratna situacija u BiH zahtijeva od žena mobilisanje i pokornost višim društvenim i nacionalnim ciljevima. Pa ipak, nekoliko ženskih organizacija funkcioniše u Sarajevu, a kulturni život Sarajeva u velikoj meri drže žene. Nasuprot ponavljanju AFŽ modela, u Sarajevu je došlo do izvesnog prkosnog insistiranja na urbanom identitetu žena”, navodi Svetlana Slapšak u radu “Žene i rat u bivšoj Jugoslaviji”.

 

Položaj žena u politici BiH, 1990-2014.

 

Prema rezultatima prvih višestranačkih, demokratskih i slobodnih izbora u BiH, održanih 1990., u Skupštini BiH žene su učestvovale sa 2.92% mjesta. To je bio ujedno i najmanje zabilježeni omjer žena u parlamentu još od 1946. godine. Na nivou lokalnih samoupravnih zajednica, opština i gradova, ženama je pripalo 5% mjesta. Nakon prvih poslijeratnih izbora, 1996. godine vlast je pripala vodećim nacionalnim, desno orijentisanim strankama, predstavnicima tri najveće etničke grupe u BiH – SDA, HDZ, i SDS. Rezultatima tih izbora, u Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine BiH (PD PSBiH), žene su učestvovale sa 2,38% mjesta. Čak manje nego šest godina prije. U Predstavničkom domu Parlamentu Federacije (PD PFBiH) zastupljenost je iznosila 5%, a u Narodnoj skupštini RS (NS RS) 1.89%. Dvije godine kasnije, na izborima 1998. godine, u PD PSBiH bilo je 26% žena, u PD PFBiH 15%, a u NS RS 22,8%.

 

U međuvremenu, 1997. godine, na lokalnim izborima u Federaciji BiH žene su osvojile 6,15% mandata, a u Republici Srpskoj 2,4%. Prva žena predsjednica jednog od entiteta bila je Biljana Plavšić, koja je na mjesto predsjednice RS izabrana 1996. godine i na funkciji se zadržala do 1998. U Federaciji BiH, prva predsjednica žena je bila Borjana Krišto, koja je posredno izabrana (ne direktno glasanjem, nego dogovorom) 2007. godine, a na dužnosti bila do 2011. godine.

 

U najvišem organu BiH, Predsjedništvu, nema nijedne predstavnice žene. U radu PD PSBiH žene učestvuju sa 21,42% mjesta, a u Domu naroda PSBiH sa 13,33%. Savjet ministara BiH ima devet resornih ministarstava, od kojih ni na čelu jednog nije žena. Vlada FBiH ima 17 ministarstava, sa samo jednom ženom u sastavu (Ministrica okoliša i turzima), dok u Vladi RS ima pet žena i 11 muškaraca. Prva izabrana predsjednica vlade na entitetskom ili državnom nivou je aktuelna predsjednica Vlade Republike Srpske, Željka Cvijanović. Nijedna žena do sada nije birana za premijerku Federacije BiH ili BiH.

 

Pred opšte izbore 1998. godine sprovođeni su program OSCEa “Žena u politici” i kampanja “Nas je više”, koju su pokrenule ženske nevladine organizacije u BiH. Programi su predlagali žensku kvotu s ciljem povećanja izabranih žena u zakonodavna tijela BiH, što je rezultiralo uvođenjem “gender kvote” u Izborni zakon BiH. Zahvaljujući pomenutim aktivnostima i kampanjama, na parlamentarnim izborima 1998. godine učeše zastupnica/poslanica/odbornica povećao se sa 2,7% na 27,64%. Prema Zakonu usvojenom 2001. godine, na izbornim listama političkih partija u BiH mora se naći najmanje 30% žena. Zahvaljujući pomenutim aktivnostima i kampanjama, na parlamentarnim izborima 1998. godine učeše zastupnica/poslanica/odbornica povećao se sa 2,7% na 27,64%.

 

Problem zastupljenosti žena u političkom životu Bosne i Hercegovine nije samo problem zakonodavnog stistema i Izbornog zakona. Važnu ulogu u toj borbi, osim žena koje su politički  aktivne, igraju i političke partije kao matične organizacije žena članica/kandidatkinje. Da bi se moglo govoriti o većoj participaciji žena u zakonodavnoj i izvršnoj vlasti, prije svega se mora povećati zastupljenost i u rukovodećim tijelima stranaka, te uticaj žena na agendu političke partije.

 

Glossa: Iako su uloge žena kao borkinja, bolničarki i ilegalki prema mišljenju feminističke zajednice bile presudne za emancipaciju žena u BiH, ne smiju se izuzeti ni doprinosi žena koje su ostajale kući, prehranjivale porodicu i agrarnom proizvodnjom pomagale i zajednicu i vojsku. Arhivske građe ovog perioda bilježe i da su prevoz hrane za vojsku, rušenje komunikacija i važnih objekata za neprijatelja obavljale većinom žene.

 

Glossa: “Konferencija ‘Drug-ca’ je iz sadašnje perspektive bila od istorijske važnosti, vraćajući feminizam u javni prostor i predstavljajući prvi kritički osvrt na rješavanje ženskog pitanja u tadašnjoj Jugoslaviji – u Zagrebu Ljubljani i Beogradu i zajedničke saradadnje među feministkinjama iz ovih centara”.

 

Glossa: “Raspadom Jugoslavije i početkom rata, prava za koja su se žene u socijalizmu izborile zanemarena su, a žene su vraćene u privatni prostor. Muškarci su tada postali aktivni subjekti –  radnici, a žene aktivni objekti i žrtve.” (Žarana Papić)

 

Piše: Ljupko Mišeljić

Foto: fbl.ba

Comments are closed here.